Қозоғистон Президенти Қасим-Жўмарт Тўқаев “Turkistan” газетасига мусоҳаба берди. Egemen.kz мазкур нашрга таяниб, суҳбатнинг тўлиқ нусхасини эътиборингизга ҳавола қилади.

– Муҳтарам Қасим-Жўмарт Кемелули, Сизнинг босма оммавий ахборот воситаларига бериб келаётган йиллик мусоҳабаларингиз, аслида янги бир сиёсий анъананинг пойдеворини яратди. Шу боис, “Turkistan” газетасига мусоҳаба бериш таклифини қабул қилганингиз учун самимий миннатдорчилик билдирамиз.

– “Turkistan” газетаси 30 йилдан зиёд тарихга эга. У – Қозоғистондаги энг нуфузли нашрлардан бири. Газетанинг номида ҳам улкан маъно мужассам. Нашр мухбирлари мамлакатимиздаги долзарб масалаларни ёритиш билан бирга, туркий оламга оид мавзуларни ҳам эътибордан четда қолдирмайди. Бу жуда ажойиб анъана.

Айниқса, хорижда яшаб, турли соҳаларда фаолият юритиб, муваффақиятга эришган қозоқлар ҳақидаги мақолаларни қизиқиш билан ўқийман. Қозоғистон ва ўзлари яшайдиган мамлакатлар ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантиришга ҳисса қўшган уч нафар фуқарони давлат мукофоти билан тақдирладим.

Бугун газета ва журналлар ўзига хос уйғониш даврининг босқичига кирди. Чунки, ижтимоий тармоқлар инсоннинг фикрлаш (таҳлил қилиш) қобилиятига жиддий зарар етказмоқда. Афсуски, бугун ёши қирқда бўлса ҳам, билими ва дунёқараши ўн беш ёшли ўсмирникидан фарқ қилмайдиган фуқароларни учратяпмиз. 

Ёшлигимданоқ даврий нашрларни ўқишга меҳрим баланд. Ушбу одатимга ҳануз ҳам содиқман. Ҳозирги шароитда босма ОАВ замон талабларига мослашиб, ахборот майдонида ўз ўрнини топмоқда. Газета мухбирлари ҳар томонлама шарҳлар ва таҳлилларга таянмоқда, зиммасидаги маърифий вазифани адо этмоқда. Касбий ва бурчига содиқ журналистлар тайёрлаган газета мақолалари анъанавий қадриятларни асраш йўлида муҳим ўрин тутади. Кўпинча, айнан газеталар орқали Ватанимиз равнақи йўлида турли соҳаларда ҳалол меҳнат қилаётган инсонлар ҳақидаги маълумотга эга бўламан. Бугун оммалашган TikTok, Instagram ёки Telegram каналлари эса, тан олиш керак, меҳнаткаш инсонлар манфаатларидан анча йироқ.

Жамиятимиз фақат шов-шувли хабарлар ва қисқа видеолар билан чекланиб қолмай, мазмунли, фикр уйғотадиган ахборотларни қадрлаши керак. Қувонарлиси, бу фикрни илм-маърифат оламини хаёлий тасаввурлардан устун қўяётган кўплаб ёшлар қўллаб-қувватламоқда. Чунки, сохта тасаввурлар кўпинча инсонни боши берк кўчага бошлайди. Ишончим комил: ўқиш маданияти юксак бўлган мамлакатлар дунёвий тараққиётнинг олдинги сафида боради. 

– Мусоҳабани анъанага мувофиқ, ўтган йил якунларига доир саволдан бошласак. Ҳақиқатан, ўтган йил воқеа ва сафарларга бой бўлди. Сизнингча, 2025 йилнинг асосий натижаси қандай бўлди?

– Дарҳақиқат, рамзий ва тарихий аҳамиятга эга воқеалар оз бўлмади. Бир йил кўз очиб юмгунча ўтиб кетди ва шу боис, бу саволга дарҳол жавоб бериш осон эмас. Масалан, мамлакат иқтисодиёти 6 фоиздан зиёд ўсди, ички ялпи маҳсулот ҳажми 300 миллиард долларга етди ва аҳоли жон бошига даромад 15 минг доллардан юқори бўлди. Бу – кўрсаткичлар мамлакатимиз ва бутун минтақа учун рекорд натижа. Умуман олганда, бу фидойи меҳнатимиз самараси. Аммо, мен доим барча давлат хизматчиларига эришилган ютуқларга маҳлиё бўлиб, ҳаволанмаслик кераклигини айтаман. Шарқ халқлари “Равон йўлда ҳам тўсиқлар бор” дейди. Биз тинимсиз ишлашимиз ва фақат олға интилишимиз керак. Бундан ташқари, кўплаб ҳал қилинмаган муаммолар мавжуд.

Бу – биринчи навбатда, пул қадрсизланишининг юқори даражаси ташвиш уйғотмоқда. Натижада, фуқаролар фаровонлигини оширишга қаратилган барча ишларимиз бесамар кетмоқда. Шу боис, бу йил Ҳукумат ва ҳокимлар олдида мамлакатимизнинг ижтимоий-иқтисодий пойдеворини мустаҳкамлаш борасида улкан вазифалар турибди.

Шу билан бирга, ўтган йилнинг якуний натижаси – ислоҳотлар жадаллашди, Қозоғистон замонавийлашув йўлида улкан қадам ташлади ва тамаддунлашган давлатга айланмоқда. Жамиятда ёш авлоднинг келажаги учун туб ўзгаришларни амалга оширишнинг беқиёс аҳамияти ҳақида тасаввур шаклланди.

АҚШ президенти Трамп илгари сураётган “соғлом ақл стратегияси” таъсири остида дунёвийлашув жараёни ортга чекинмоқда. Биз эса Қозоғистонда адолат, қонун ва тартибот, меҳнат каби ўта муҳим тамойилларга асосланган жамиятни барпо этмоқдамиз. Бу эса давлатимиз келажаги учун ҳаётий аҳамиятга эга. Янги йилда ушбу ишлар узоқ муддатли натижаларни кўзлаган ҳолда янада улкан суръат билан давом эттирилади. 

– Ўтган йилда янги Солиқ кодекси атрофида қизғин баҳс-мунозаралар ўтди. Жамоатчиликнинг бу масала юзасидан хавотир ва саволлари кўп бўлди. Бир томондан, зарур иқтисодий ислоҳотларни амалга оширишга имкон берадиган, иккинчи томондан, фуқароларнинг турмуш даражасини пасайтирмайдиган мувозанатни топиш мумкинми?

– Албатта, солиқ ислоҳоти долзарб масала. Бу борада юритилаётган мунозаралар ҳам ўринли. Аммо, улар фуқаролар орасида асоссиз хавотир ва ваҳима уйғотадиган даражага етмаслиги керак. Бундай ислоҳотлар дунёнинг кўплаб мамлакатларида амалга оширилмоқда. Масалан, Россияда яқинда қўшимча қиймат солиғи 22 фоизга оширилди. 

Бизнинг ислоҳотимиз эса навбатдаги “фискал мавсум” эмас, балки солиқ тизимини тубдан янгилашдир. Унинг бош мақсади – барқарор иқтисодий тараққиётни таъминлаш. Шу боис, Ҳукуматга шаффоф ва халққа тушунарли Солиқ кодексини ишлаб чиқиш вазифаси юклатилган эди. Бу йил Вазирлар маҳкамаси ушбу топшириқни қай даражада уддалашганини кўрамиз.

Қўшилган қиймат солиғи – ҚҚСни 20 фоизга ошириш ташаббуси аввалги Ҳукумат томонидан илгари сурилган эди. Улар фискал сиёсатда йўл қўйилган хатоларни инобатга олган ҳолда бундай қарорнинг зарурлигини тан олишган. Муҳокамалар жараёнида амалдаги Ҳукумат ҳам ҚҚСни 20 фоизгача кўтаришни таклиф қилди. Бироқ, мен ҚҚСни бирдан 20 фоизга кўтармай, тўрт босқичда амалга ошириш юзасидан топшириқ бердим.

Янги Солиқ кодекси назоратни эмас, балки ўзаро ҳамкорлик ўрнатишни назарда тутади, яъни бу жараённинг барча иштирокчилари – давлат, бизнес ва фуқаролар ўз вазифаларини виждонан бажаришлари керак. Бундай ўзаро ишонч ва манфаатлар уйғунлигида солиқлар оғир юк сифатида эмас, балки умумий тараққиёт омили сифатида қабул қилинади. Аслида бу замонавий ижтимоий келишувда: солиқ тўлайсиз – хизматлар, инфратузилма, хавфсизлик ва имкониятларга эга бўласиз. Айни пайтда бу иқтисодий юкни адолатли қайта тақсимлаш, заиф қатламларни қўллаб-қувватлаш ва иқтисодиётнинг «ўрта қатлами»ни мустаҳкамлаш воситасидир.

 Жаҳон тажрибасида фискал сиёсатнинг самарадорлиги жамиятнинг солиқ саводхонлиги ва онгли муносабати билан белгиланади. Ана шундай тарзда солиқ тўлаш маданияти шаклланади. Агар илгари солиқ тўлаш бурч бўлса, энди у замонавий ватанпарварликнинг шаклига айланади. Бу эса уюшган жиноятчиликка қарши жамиятни шакллантиришнинг энг тўғри йўли, дейиш мумкин. Чунки, ҳалол солиқ тўловчилар ўз маблағларининг фирибгарлар чўнтагига тушиб қолишини мутлақо қабул қилмайди.

– Иқтисодий ислоҳотлар товарлар нархи ва хизматларнинг тарифига босим ўтказмоқда. Бу эса фуқароларни ташвишлантирмоқда. Сиз Ҳукуматга ушбу муаммони ҳал қилиш юзасидан аниқ чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқишни топширдингиз. Бу қарор ислоҳотлар сифати ва суръатига таъсир қилмайдими, одамлар умид қилаётган фаровонликка эришиш натижаларини йўққа чиқариб қўймайдими?

– Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, ислоҳотлар кўп ҳолларда жамият томонидан тушунмовчилик ва қаршиликка учрайди. Шу боис, барча масъулиятни ўз зиммасига оладиган раҳбарнинг ўрни алоҳида аҳамиятга эга. Давлат раҳбари сифатида бу масъулиятни мен зиммамга оламан ва келгусида ҳам олишга тайёрман. Мен билан бирга ишлаётган фуқаролар буни яхши билишади. Айни пайтда, йўл машаққатли ва унда тўсиқлар оз эмаслигини тушунаман. Тарих афсуски, ислоҳотчилардан кўра, босқинчилар ва популистларга нисбатан кўпроқ муросада бўлган. Аммо, Қозоғистон учун бошқа йўл йўқ. 

Биз ислоҳотларни амалга оширишимиз шарт ва қатъият билан олдинга силжишимиз керак.

Фуқароларимизга зарар етказмаслик учун қиш мавсумида тарифларнинг ўсиши маъмурий усуллар орқали вақтинча тўхтатилди. Шу билан бирга, Ҳукумат олдига бюджет маблағларидан оқилона ва самарали фойдаланиш вазифаси юклатилди. Иқтисодиётдаги тақчилликни пул билан тўлдириб бўлмайди, бу инқирозни янада кучайтиради. Қатъий бюджет интизоми талаб этилади. Молиявий захиралар фақат давлат учун стратегик аҳамиятга эга лойиҳаларга йўналтирилиши шарт. Ўтган йил ноябрь ойида Ҳукумат, Миллий банк, Молия бозорини созлаш ва ривожлантириш агентлиги томонидан уч йиллик дастур қабул қилинди, у пул қадрсизланишини пасайтиришга қаратилган бўлиб, ўз навбатида аҳоли фаровонлигини оширишга хизмат қилади.

 Халқаро таҳлилчилар Қозоғистоннинг “ўртача даромадлар тузоғига” тушиб қолганини асосли равишда таъкидламоқда.Очиғини айтсам, бу – иқтисодиёт дарсликларидаги мавҳум тушунча эмас, балки юртдошларимиз ҳар куни дуч келадиган ҳаётий воқеликдир. Одамлар пул топяпти, ҳатто яхши даромад олувчилар ҳам бор. Аммо, у инфляция туфайли даромадлар ва мажбурий харажатлар – ипотека, болалар таълими, ота-оналарга кўмаклашиш каби омиллар таъсирида қийматини йўқотмоқда. Касаллий ёки иш ўрнини йўқотиш каби ҳар қандай тўсиқ ҳаётнинг барқарорлигини издан чиқариши мумкин.

Мен бир пайтлар пенсия жамғармасидаги маблағдан уй-жой харид қилиш, болалар таълими ёки даволаниш учун фойдаланиш имкониятини бериш тўғрисида қарорни қабул қилган эдим. Кўплаб фуқаролар ушбу имкониятдан унумли фойдаланиб, миннатдорчилик билдирди. Аммо, афсуски, фирибгарлар ҳам топилди. Улар стоматологик хизмат ниқоби остида пенсия жамғармасидан 200 миллиард тенгедан зиёд маблағни ўзлаштиришга уринишди. Ҳозир бу иш билан ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари шуғулланмоқда. Натижада, тиббий хизматнинг ушбу турини тақиқлашга тўғри келди. Аммо бошқа айёрлик усуллари юзага келиб, ҳатто пластик жарроҳлик хизматлари учун тўлов қилаётганлар ҳам бор. Бизнес вакилларига келсак, улар иш ўринларини очиб, солиқларини виждонан тўлайдилар. Бироқ, насия ўсимининг юқори бўлиши ва айланма маблағларининг тақчиллиги тадбиркорларга фаолиятини кенгайтириш, янги бозорларга чиқиш ва замонавий технологияларни жорий этиш имконини бермаяпти.

Иқтисодиётнинг таркиби ўзгармоқда. Бироқ, менинг назаримда, бу жараённинг суръати анча паст. Халқаро молия институтлари ва рейтинг агентликларининг фикрига кўра, давлатимиз қудратли ва бой мамлакат сифатида эътироф этилмоқда. Бу аслида ҳақиқатга яқин. Аммо, иқтисодиётимизда жиддий номутаносибликлар сақланиб қолмоқда. Уларни зудлик билан тузатиш ва тўғри йўлга қўйишимиз талаб этилди. Биз бу ҳолатни кўриб турибмиз, уни жамоатчиликдан яшириш ниятимиз йўқ. Бундай муаммоларга кўплаб мамлакатлар дуч келган. Биз, албатта, “юксалиш касаллиги”ни енгиб ўтамиз. Бу борада аниқ ҳаракатлар режаси мавжуд.

– Ўтган йили Қозоғистон энергетика ва коммунал шўъбадаги энг кўламли ислоҳотни ҳаётга татбиқ эта бошлади. Бу чоралар бутунлай эскирган инфратузилмани замонавийлаштириш муаммосини ҳал қиладими?

– Ҳақиқатан ҳам, Ҳукумат энергетика ва коммунал иншоотларини кенг миқёсда замонавийлаштириш тадбирларини бошлади. Юзлаб чақирим муҳандислик тармоқларини ва электр узатиш энергияси тармоқларини янгилашни режалаштириш керак. Бугунги кунда ушбу улкан лойиҳанинг молиявий ҳужжати ишлаб чиқилмоқда.

Ҳозирги кунда хавфли, яъни “қизил” ҳудудда жойлашган иссиқлик электр станциялари сони 19тадан 10тагача қисқарди. Чора-тадбирларнинг самараси кўрина бошлади, авария хавфи камайди. 

Бироқ, бутунлай эскирган ва хароб инфратузилмани тиклашнинг ўзи етарли эмас, балки ишлаш тамойилларини ўзгартириш керак. Шу боис, замонавийлаштиришнинг асосий мақсади соҳанинг сармоявий жозибадорлигини ошириш ва бозор дастакларини шакллантиришдан иборат.

Ҳукумат томонидан кўрилаётган шошилинч чоралар муаммонинг моҳиятидан келиб чиқмоқда. Чунки, энергетика ва уй-жой коммунал хўжалик ҳар қандай давлат ҳаётининг пойдеворидир. Агар ушбу асос емирилса, қолган тизимлар барбод бўлиши муқаррар.

Иқтисодий муаммоларга ўнлаб йиллар давомида эътибор қаратилмади. Шаҳар ва қишлоқлардаги инфратузилма ҳамда энергетика иншоотлари ва коммунал тармоқлар бутунлай эскирди. Тўпланган муаммоларни эътиборсиз қолдириш мумкин эмас. Агар бу шўъба парчаланиб кетса, уни қайта тиклаш қийин. Муаммо шошма-шошарлик билан, таъмирлаш ишлари билан ҳал қилинаверади, бу эса одатий ҳолга айланди. Фуқароларда умидсизлик туйғуси шакллана бошлади.

Шунга қарамай, ҳукуматимиз масалани ҳал қилишга шошилмаяпти. Ахир бундай мураккаб ва оғир меҳнат уларга обрў келтирмасди. Чунки узоқ давом этадиган босқичма-босқич амалга ошириладиган вазифа. Энг ривожланган 30 мамлакатнинг қаторига кириш каби баладпарвоз дастурлар ғоялари “муваффақиятли” амалга оширилгани ҳақида ҳисобот тақдим этилади. Ҳақиқатни инкор этган ҳолда, қисқа муддатли натижаларга интилиш давлатимизга қимматга тушди.

Агар мен ўз шахсий манфаатимни кўзлаганимда, ушбу муаммони кейинги раҳбар-авлодларга қолдирган бўлардим. Бироқ мен учун кўзбўямачилик эмас, амалий натижалар устувор, ҳатто анъанавий тамойилларни четга суришга тўғри келса ҳам. 

Арзон электр энергиясидан ким фойда кўрди? Кам таъминланган, кўп болали оналар эмас, йирик корхоналар асосий манфаатдор бўлди. Арзон бензиндан ким фойдаланди? Жамоат транспортидан фойдаланадиган талабалар, нафақадорлар эмас, балки ҳокимликларга яқин тадбиркорлар. Асосан, олигархлар ёки олигополия таркибидаги йирик корхоналар.

 Коммунал хизматлар тарифларининг пастлиги кимга фойда келтирди? Албатта, вақтида ҳисоб-китоб қилаётган ҳалол фуқароларга эмас, балки воситачи даллолларга.

Нархлар ва тарифлар кўрсаткичи бўйича Қозоғистон собиқ Иттифоқ ҳудудида энг барқарор ва паст даражадаги мамлакатлардан бири сифатида қайд этилди.

Натижада, биз қўшни мамлакатларга арзон ёқилғини контрабанда йўли билан олиб ўтадиган ва шу билан бирга уларнинг иқтисодиётини қўллаб-қувватлайдиган мамлакатга айландик.

Шу боис, кам даромадли аҳоли учун тарифнинг паст бўлиши манфаатли деган фикрни қайта кўриб чиқиш вақти келди. Аслида, бу бой қатламлар учун яширин субсидиядир. 

Ижтимоий адолатни тиклаш учун, энг аввало, муаммога ёндашувни ўзгартириш керак. Давлат ҳақиқатан ёрдамга муҳтож бўлганларга бевосита, мақсадли товон пули тўлаш орқали ёрдам кўрсатиши шарт. Шунинг учун тарифларни ошириш тўғри ва адолатли иқтисодиётга олиб борадиган оғир, аммо зарур қадамдир. Бундай тизимда ҳар ким истеъмолига қараб тўлайди, ёрдам эса ҳақиқатан эҳтиёжмандларга йўналтирилади. Тарифлар адолатли бўлиши керак, яъни “қанча кўп истеъмол қилинса, шунча кўп тўлайди” тамойили қатъий ўрнатилиши керак. Ана шундай вазифани мен ўз олдимга қўйганман. Дастлабки ижобий натижалар қайд этилди. Тўлов тизимига табақалаштирилган усул жорий этилди. Сув ёки электр қувватининг энг кам меъёрини истеъмол қиладиган фуқароларга имтиёзлар кўзланган. Улар учун энг қуйи тарифларни ўз ичига олган “ижтимоий истеъмол меъёри” амалиётга татбиқ этилди.

Бу қадам бизга аввалги тизимдан воз кечиб, ижтимоий неъматларни адолатли тақсимлайдиган тизимни барпо этиш имконини беради. Давлат захираларидан бир нечта шахслар эмас, балки ҳамма тенг фойдаланиши керак. Шундагина биз замонавий инфратузилма ва самарали энергия тизимини шакллантирамиз. Шундай қилиб, иқтисодиётни сифат жиҳатидан юксалтиришга кучли туртки берамиз.

– Сиз Қозоғистон учун транспорт ва логистика соҳаси тобора муҳим аҳамият касб этаётганини бот-бот такрорлайсиз. Бу йўналишдаги ишларни асосий устувор вазифа сифатида белгиладингиз. Ушбу соҳани ривожлантириш учун қандай чоралар кўрилди ва келгуси режалар қандай?

– Транспорт ва логистика соҳасининг салоҳиятини мустаҳкамлаш давлатимиз учун стратегик аҳамиятга молик вазифа. Денгизга бевосита чиқиш имкони бўлмасада, Қозоғистон Евроосиё қитъасининг марказида, яъни асосий транзит йўллари чорраҳасида жойлашган. Бу – улкан устунлик, биз ундан мамлакат манфаатлари йўлида фойдаланишимиз керак. Мақсад – манфаатларимизга мувофиқ Қозоғистонни Евроосиёнинг транспорт маркази сифатида шакллантириш – бу соҳадаги ишларнинг асосий йўналиши.

Шу муносабат билан, яқинда ишга туширилган янги “Достық – Мойынты” темир йўл магистралининг аҳамиятини таъкидламоқчиман. Мазкур лойиҳа бизга Хитой ва Европа ўртасида ташиладиган юк ҳажмини беш баравар ошириш имконини беради. Биз “Мойынты – Қызылжар”, “Бақты – Аягоз”, “Дарбаза – Мақтаарал” темир йўл тизимларини янгидан ишга туширишни режалаштирмоқдамиз. Умуман олганда, 2030 йилга бориб, 5 минг чақирим темир йўл қуриш ва замонавийлаштириш ҳамда 11 минг чақирим темир йўл тармоғини таъмирлаш кўзда тутилган. 

Пойтахт ва ғарбий минтақалар орасидаги масофани қисқартирадиган “Марказий – Ғарбий” темир йўл қурилиши ҳам улкан стратегик аҳамият касб этади. 

Натижада мамлакат чегараларидан ташқаридаги ҳудудларга чиқадиган кенг кўламли транспорт тизимини барпо этишга муваффақ бўлдик. Қозоғистон денгиз йўлларидан узоқда бўлса-да, Сариқ денгизда ва Қора денгизгача бўлган ҳудудда юк терминаллари тармоғини шакллантирди. Мамлакатимиз ҳудудидан 12та транспорт йўлаги, хусусан, 5та темир йўл ва 7та автомобиль йўллари ўтади. Хитой ва Европа ўртасидаги қуруқлик орқали ташиладиган юкларнинг қарийб 85 фоизи ушбу йўналишлар бўйлаб ташилади. Бу соҳада рақобат кучаймоқда. Чунки транспорт ва логистика масаласи геосиёсатнинг ажралмас қисмига айланди. Ушбу мавзу олий даражадаги музокаралар кун тартибига қатъий киритилди. Шу боис, бу Қозоғистон учун алоҳида аҳамиятга эга.

Мамлакатимиз Хитойнинг “Бир белбоғ – бир йўл” мегалойиҳасини, “Шимол – Жануб”, даҳлизини ҳамда Транскаспий транспорт йўлаги, яъни “Ўрта даҳлиз”ни ривожлантиришда фаол иштирок этмоқда. Биз “Россия – Қозоғистон – Туркманистон – Эрон” йўналишини денгиз портларига юк ташиш учун истиқболли деб ҳисоблаймиз. Хитойнинг “Ўрта даҳлиз” фаолиятидаги иштирокини қўллаб-қувватлаймиз.

Умуман олганда, ушбу соҳанинг салоҳияти жуда юксак. Бу ерда гап фақат инфратузилма ҳақида эмас. Иқтисодиётнинг деярли барча тармоқлари ушбу нуқтада туташади. Шунинг учун Ҳукуматга замонавий муҳандислик ва хизмат кўрсатиш инфратузилмасига эга транспорт ва логистика марказларини барпо этиш, денгиз портлари, аэропортлар ва темир йўл вокзалларини қайта таъмирлаш, шунингдек, самарали рақамли экотизимни шакллантириш вазифаси юклатилди.

– Давлат сўнгги йилларда қишлоқ хўжалигини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратмоқда. Барча ҳукуматлар бу соҳада иш олиб бормоқда. Аммо, ушбу ҳаётий тармоқ муаммолар доирасидан чиқиб кета олмади. Ҳар бир вазир ўз дастури билан келди. Улкан маблағлар самарасиз сарфланди. Ниҳоят мавжуд тармоқни тўлиқ ишга тушира оламизми? 

– Қишлоқ хўжалигига дунёнинг аксарият мамлакатларида улкан давлат маблағлари йўналтирилади. Қозоғистон ҳам 2024 йилда аграр соҳага 580 миллиард тенге, ўтган йили эса 1 триллион тенге имтиёзли кредитлар ажратди. Сўнгги ўн йилда хўжаликларни қўллаб-қувватлаш ҳажми 10 баравар ошди, аммо унинг самарадорлиги масаласи ҳануз очиқ қолмоқда. 2015-2024 йилларда қишлоқ хўжалигидаги ялпи маҳсулот ҳажми 2,5 баравар ошди. Ушбу кўрсаткич янада юқори бўлиши мумкин эди. 

Шу билан бирга, деҳқончилик соҳасидаги натижалар қувонарли бўлди. Дон ва ун экспорти рекорд даражага етди ва маҳсулотлар етказиб бериладиган мамлакатлар доираси кенгайди. Бу – экинлар ҳосилдорлигини ва қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишга қаратилган чора-тадбирларнинг самарасидир.

Энди бошқа йўналишларда, энг аввало, чорвачилик соҳасидаги ишларни янада кучайтириш зарур. 2035 йилга бориб, дунёда мол гўшти истеъмоли ҳажми 233 миллион тоннагача, унинг импорти 27 миллион тоннага ошиши кутилмоқда. Қозоғистон хорижга, айниқса, Осиё мамлакатларига гўшт етказиб берувчи давлатга айланиш имкониятига эга. Шунинг учун, ўтган йил ноябрда ўтган Қишлоқ хўжалиги меҳнаткашларининг иккинчи анжумани айнан шу чорвачилик соҳасига бағишланди. 

Давлат қишлоқ хўжалигини сифат жиҳатидан ривожлантириш мақсадида кенг қамровли ишларни олиб бормоқда. Бироқ, йирик сармоялар кутилган натижани бермаяпти. Шу боис, уларнинг самарасини ошириш масаласи алоҳида аҳамият касб этмоқда. Бу ҳақда яқинда Тараз шаҳрига ташрифим чоғида алоҳида тўхталдим.

Қишлоқ хўжалигига кўрсатилаётган бундай кучли давлат қўллаб-қувватлаш чоралари қўшни мамлакатларнинг ҳеч бирида йўқ. У ёқдаги чорвадор-деҳқонлар қозоғистонлик ҳамкасбларидан ҳайратда. Шу билан бирга, кичик хўжаликлар соҳиблари субсидияларни етарли даражада олишда қийналмоқда. Ҳукуматга ушбу масалага жиддий эътибор қаратиш топширилди.

Албатта, субсидиялар зарур, айниқса, ҳозирги босқичда. Аммо уларнинг маълум маънода салбий жиҳатлари ҳам йўқ эмас, чунки боқимандалик кайфиятини шакллантириб, қишлоқ хўжалиги учун хавфли оқибатларга олиб келиши мумкин. Шунинг учун Ҳукумат томонидан ширкатларга қайтиш ва деҳқонлар бирлашмаларини ташкил этиш масаласи кўриб чиқилмоқда. Ширкатлар меҳнат унумдорлигини ва қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш, тайёр маҳсулот бозорларига яқинлашиш ва истеъмолчилар билан узоқ муддатли муносабатларни ўрнатиш имкониятини беради. Ривожланган мамлакатлар тажрибаси ширкатлар ўзини оқлаганини, айрим ҳолларда корпорациялар даражасигача юксалганини кўрсатмоқда.

Қозоғистоннинг ҳар бир қишлоғида муваффақиятли ширкатчилик ташкил этиш учун зарур шарт-шароитлар мавжуд. Деҳқонлар ёзги яйловлардан фойдаланиш, сут, гўшт, тери, жун маҳсулотларини йиғиш ва қайта ишлашда кучларни бирлаштириши мумкин ва лозим. Бу соҳани сақлаб қолишдан фаровонликка олиб борадиган йўл.

Кооперацияга бирдамлик ва бунёдкорлик ғоялари сифатида ҳам қараш мумкин. Бироқ кооперация ўзидан-ўзи шаклланиб қолмайди. Бу борада кенг қамровли тушунтириш ишлари ва ташкилий тадбирлар олиб бориш талаб этилади. Мажбурлаш ёки босим ўтказишга йўл қўйилмайди, мавсумбозлик қатъиян истисно этилади.

– Мамлакатимизда кенг муҳокама қилинаётган яна бир муҳим масалалардан бири – сайёҳлик. Ўтган йили жаҳоннинг қатор нуфузли оммавий ахборот воситалари Қозоғистонни саёҳат қилиш учун энг қулай мамлакатлар қаторига киритди. Бироқ, мамлакатимиз курортлари машҳур сайёҳлик йўналишлари туристик оқимга қай даражада тайёр, деган саволлар ҳам туғилди. 

– Бу шубҳалар ўринли. Ҳукумат фаолиятига билдирилган танқидий фикрларимдан сўнг, сайёҳликни ривожлантириш борасидаги ишлар жадаллашди, аммо олдимизда узоқ ва мураккаб йўл турибди. Туризм – иқтисодиёт, маданият, хавфсизлик ва бизнесни ўзида мужассамлаштирган мураккаб соҳа. Бу йўналишда ўз ишининг етук мутахассислари ва энг муҳими, касбига садоқатли ва ватанга муҳаббати кучли фуқаролар меҳнат қилиши лозим. Сайёҳлик соҳасига дангасалик ва бепарволик, очкўзлик ва қўполлик мутлақо бегона. 

Ўтган йили Қозоғистонга миллионлаб хорижлик фуқаролар ташриф буюришди. Ички сайёҳлик ҳам тез ривожлана бошлади. Албатта, бу эътиборга молик, қувонарли ҳолат. 

Бутун дунё хусусий сармоядорларга сайёҳларни жалб қилиш учун қулай муҳит яратмоқда. Мамлакатимизда бетакрор диққатга сазовор масканлар бисёр. Ҳозирда экотуризмга талаб ортмоқда. Шу нуқтаи назардан, Қозоғистонга тенг келадиган давлат йўқдек...

Бироқ, маълум сабаблар, масъул шахсларнинг тажрибасизлиги ёки бепарволиги туфайли ушбу истиқболли йўналиш ҳали оммавий тус олгани йўқ. Иш фақат тақдимотлар билан чекланиб қолмоқда.

Соҳанинг тараққиётига айрим қўштирноқ ичидаги экофаоллар ҳам салбий таъсир кўрсатмоқда. Улар қўриқхоналарни ҳимоя қилиш баҳонасида деярли барча лойиҳаларга қарши норозилик акцияларини уюштирмоқда. Аслида уларнинг аксарияти учун табиат эмас, балки шов-шув кўтариш орқали жамоатчиликка танилиш муҳим. Айрим ҳолларда уларни рақобатга қарши тадбиркорлар ҳам қўллаб-қувватламоқда.

Шу каби ҳолат тоғ-чанғи сайёҳлиги соҳасида ҳам кузатилмоқда. “Шымбұлақ” курорти билан дунёда камдан-кам масканлар беллаша олади. У Алмати шаҳридан 30 дақиқалик масофада жойлашган, бетакрор табиий ландшафти билан ажралиб туради. Бироқ, узоқ йиллар давомида ривожлантирилмаганлиги туфайли у жозибадорлигини йўқотмоқда. Табиатнинг диққатга сазовор, ноёб масканни ривожлантириш учун янгича ёндашувлар зарур. Бу ишни мамлакатимиздаги тажрибали қурилиш компанияси ўз зиммасига олди. Ҳукумат ва маҳаллий ижро ҳокимияти томонидан қўллаб-қувватлашига қарамай, иш ҳозирча тай­ёргарлик ҳамда тақдимот босқичида. 

Алмати тоғ кластери улкан салоҳиятга эга. Бу ҳудуд ҳам барча фуқароларга бирдай хизмат кўрсатиши керак. Шунинг учун, у ердаги сайёҳлик инфратузилмасини ранг-баранглаштириш масаласига эътибор қаратиш зарур. 

Туризм соҳасида кадрлар тақчиллиги – ўта долзарб муаммо. Шу боис, Туркистонда Халқаро сайёҳлик ва меҳмондўстлик университети очилди. 2024 йилда унинг дастлабки битирувчилари меҳнат бозорига қадам қўйди. Бироқ, бу етарли эмас. Кадрлар муаммосини ҳал қилиш учун қўшимча чоралар кўрилмоқда. Дунёнинг нуфузли ОАВлари саёҳатчиларга Қозоғистонга ташриф буюришни тавсия қилса, ҳаракатларимиз икки баравар кўп бўлиши шарт. “CNN Travel” ахборот агентлиги 2025 йилда Алматини “Марказий Осиёнинг янги услубдаги пойтахти” деб атади. Шу муносабат билан шаҳар ҳокимига Алматини Нью-Йорк, Москва ва Париж каби меҳмонларга 24 соат хизмат кўрсатадиган шаҳарга айлантириш топширилди. Бу йўналишда инфратузилмани ривожлантириш, ободонлаштириш, ёритиш каби қатор ишлар ҳам амалга оширилиши лозим.

– Сунъий идрокни ривожлантириш масаласи ҳам долзарб. Сиз Мактубингизда Қозоғистонни уч йилда рақамли мамлакатга айлантириш вазифасини юкладингиз. Янги йил табригингизда эса “2026 йил – Рақамлаштириш ва Сунъий идрок йили” деб эълон қилдингиз. Белгиланган вазифаларни ҳаётга татбиқ этиш учун нималар қилинмоқда? Ташаббусингиз муваффақиятли бўлишига ишончингиз комилми?

 – Қозоғистон рақамли қудратли мамлакатга айланиши керак. Бу – замонавий янги технологиялар даврида тамаддунлашган мамлакат сифатида тараққий эттиришнинг ягона йўли. Ишончим комилки, халқимиз бундай янгиланишга тайёр. Қолаверса, фуқароларимизнинг турмуш тарзини сезиларли даражада ўзгартирган таниқли финтех компаниялар Қозоғистонда муваффақиятли фаолият юритмоқда. 

Технология соҳасидаги илғор давлатлар – АҚШ ва Хитой ўртасида рақобат кучайди. Америка раҳбари АҚШнинг ҳукмдорлигини мустаҳкамлаш учун махсус дастур ишга туширилганини маълум қилди. Хитой ҳам чекинишни истамайди, улар учун бу миллий шараф масаласи. 

Хитойда сунъий идрок соҳаси билан шуғулланувчи беш мингдан зиёд компания фаолият юритмоқда. Бошқа ривожланган давлатлар бу борада ортда қолмади. 

Қозоғистон ҳам сунъий идрокни иқтисодиёт ва ижтимоий ҳаётга жорий этишга устувор аҳамият қаратмоқда. Мамлакатнинг бу соҳадаги дастлабки имкониятлари таҳсинга сазовор. Давлат хизматлари, молиявий технологиялар ва иқтисодиётнинг қатор соҳаларини рақамлаштиришда ҳақиқий натижага эришдик. IT-стартапларини қўллаб-қувватловчи тўлақонли экотизим самарали фаолият юритмоқда. Шунингдек, икки минг компанияни бирлаштирган Astana Hub инновацион кластери ҳам мавжуд. 2025 йилда IТ хизматларининг умумий экспорти бир миллиард долларга яқинлашди. Рақамли активлар учун CryptoCity синов ҳудуди барпо этилмоқда. Жадал ривожланаётган Alatay city шаҳрининг қурилиши бошланди. Давлат маълумотларини тўплаш ҳамда таҳлил қилиш борасида ишлар сифати тобора ортиб бормоқда. Мутахассислар бундай маълумотларни келгуси даврнинг янги жавоҳири деб ҳисоблайди.

Ўтган йилнинг май ойида Сунъий идрокни ривожлантириш кенгаши ўз фаолиятини бошлади. Унга халқаро ва маҳаллий таҳлилчилар жалб этилди. Ноябрда “Сунъий идрок тўғрисида”ги қонун имзоланди ва у яқин кунларда кучга киради. Сунъий идрок ҳамда рақамли тараққиёт вазирлиги ташкил этилди. “Alem Cloud” ва “AI-Farabium” деб номланган иккита суперкомпьютер ишга туширилди ва Астана ҳокимлиги Бирлашган Араб Амирликларининг таниқли компанияси билан ҳамкорликда алоҳида яхлит платформа яратди. 

Мактаб ва университетларда мутахассисларни тайёрлаш учун тегишли таълим дастурлари жорий этилмоқда. Хусусан, 650 мингдан зиёд талаба “AL-Sana” дастури бўйича таълим олди. Яқин кунларда сунъий идрок бўйича махсус-илмий тадқиқот университети очилади. 

Сунъий идрок пайдо бўлганидан буён “келажак кемаси”га чиқишга муваффақ бўлган ва эски даврларда қолган мамлакатлар ўртасида чегара пайдо бўлди. Шунинг учун мен рақамли технологиялар ва сунъий идрокни Қозоғистон тараққиётининг устувор йўналиши сифатида белгиладим. 

– Сизнинг стратегик режаларингизда ядровий энергетика қандай ўрин тутади?

– Шуни англаб етиш керакки, ишончли энергия манбаисиз Қозоғистон иқтисодиёти янги технологик босқичига ўтолмайди. Суперкомпьютерлар, маълумотлар марказлари ва автоматлаштирилган ишлаб чиқариш мажмуалари жуда кўп энергия талаб қилади. Бу янги дунёвий технологик тараққиётнинг асосий талаби.

Қувват манбаларини қуриш учун малакали мутахассислар керак. Капитал жамғармаси 4, 5 триллион долларлик дунёдаги энг йирик компания – NVIDAнинг раҳбари техник мутахассислар яқинда миллионерлар қаторига қўшилишини маълум қилди.

Бир неча атом электр станцияларини қуриш – биринчидан, тарихий мантиқсизликни тузатиш. Уран ишлаб чиқариш бўйича дунёда етакчи бўлиб, бирорта атом электр станциясини қурмаган давлатмиз. Иккинчидан, бу қадам Қозоғистоннинг нуфузини мустаҳкамлайди. АЭС барпо этиш орқали биз янги турдаги техник зиёлиларни тайёрлаймиз. Бу эса ўз навбвтида, давлат сиёсатининг мазмунини ўзгартиришга хизмат қилади. 

Яна бир жуда муҳим масала – ноёб ер металлари. Келгусида бундай материалларга талаб ошади. Бу Қозоғистон учун янги имкониятлар эшигини очади. Қозоғистон стратегик аҳамиятга эга ушбу соҳада ўз ролини кучайтириш учун АҚШ, Хитой, Россия, Жанубий Корея, Япония мамлакатлари ҳамда Европа Иттифоқининг қатор мамлакатлари билан ҳамкорликни йўлга қўйди.

– Яна бир мавзуга тўхталсак. Жамоатчиликни узоқ вақтдан буён ташвишга солиб келаётган муаммолар бор. Масалан, айрим йирик тадбиркорларнинг ҳаёти ҳашаматли. Улар қачон оддий одамларнинг манфаатларини инобатга олган ҳолда яшашни ўрганади?

– Бизнес – ҳар бир давлатда иқтисодиётнинг асосий устуни ҳисобланади. Биз узоқ йўлни босиб ўтдик. Бу йўл давомида одамлар ҳеч қачон хусусий мулк тизимининг бузилмаслигини англаб етди.

Мен давлат ҳокимияти тизимида юқори лавозимларни эгаллаб, миллий буржуазиянинг қонуний манфаатларини сўзда ҳам, амалда ҳам ҳимоя қилишга ҳаракат қилдим. Сабаби, тадбиркорлар иқтисодиётни ривожлантириш ва давлатнинг ижтимоий пойдеворини мустаҳкамлашда муҳим ўрин тутишини жуда яхши тушунаман. 

Тарихий сабаб ва миллий ўзига хосликлар туфайли йирик тадбиркорларимиз камтарлик ва вазминлик каби фазилатларга аҳамият қаратмаслиги ва ўзини назорат қила олмаслиги рост.

Швейцарияда ишлаётганимда машҳур тадбиркорлар билан учрашганимда уларнинг маблағларини тежамкорлик билан сарфлашлари ва бошқалардан ажралиб туришни истамасликлари ҳайратда қолдирди. Миллиардлаб долларга эга одамлар меҳмонхонанинг оддий бир хонасида туришдан уялмайди. Шахсий самолёт билан учиш ҳақида гапирмаса ҳам бўлади, ҳатто, биринчи тоифали ўриндиқларда ҳам ўтирмайдилар. Бу уларда асрлар давомида шаклланган одат.

Биздаги тадбиркорлар одатланган ҳаёт тарзи баъзан жамоатчилик томонидан танқидга учрайди. Бу каби ҳодисалар бошқа мамлакатларда ҳам учрайди. Шу сабабли хайрия тадбирлари ҳам мавжуд – бу жамият билан ўзгача турдаги келишув ҳисобланади.

– Республика куни арафасида фуқароларни давлат мукофотлари билан тақдирлаш маросимидан сўнг, тадбиркорлар билан алоҳида учрашув ўтказиб, уларга очиқ эътироз билдирган экансиз. Агар сир бўлмаса, суҳбат нима ҳақида бўлди?

– Ҳозиргина айтилган гап – хайрия, бунёдкорлик, ватанпарварлик ҳақида. Бизга халқ олдидаги масъулиятини англайдиган ва қадрлайдиган миллий буржуазия керак.

Чунки, халқ бўлмаса улар ҳеч қачон муваффақиятга эриша олмас эди. Уларга жамият манфаатларига хизмат қилиш ҳукумат томонидан юклатилган вазифа эмас, балки фахрли бурч эканлигини эслатдим. Ижобий мисол сифатида мен хорижда улкан муваффақиятларга эришган, аммо ватани ва халқига ёрдам кўрсатадиган йирик тадбиркорларни келтирдим. Улар кенг кўламли лойиҳаларни амалга оширмоқда: шаҳарлар инфратузилмасини қуриб, таъмирлаб, музейлар, шифохоналар ва мактабларнинг қурилишига маблағ ажратмоқдалар.

Қозоғистонда улкан ўзгаришлар кузатилмоқда. Жамиятнинг тафаккури янгиланди, давлат бошқарув тизими такомиллашди, сиёсий арбоблар келиб-кетди. Фақат йирик тадбиркорларгина ҳаракатларидан адашмай, фаолиятини барқарор давом эттирмоқда. Лекин, шу нуқтаи назардан бу ҳокимликнинг тадбиркорлар манфаатига доимий эътибор кўрсатилаётганини кўрсатади.

Йирик лойиҳаларни бошлаб, қийинчиликларга дуч келгач, Ҳукуматдан ёрдам сўрайди. Мен улардан: “Бизнес билан сиз шуғулланасизми ёки Ҳукумат?” деб сўрадим.

Баъзи тадбиркорларни сиёсий жараёнларга берилиб кетгани учун танқид қилдим. Тадбиркорлар давлат иқтисодиёти учун меҳнат қилишлари керак. Ҳатто, касбининг моҳир устаси Илон Маск сиёсатга фаол аралашмасликка қарор қилди.

Қувонарлиси, сув тошқини пайтида маҳаллий тадбиркорлар хайрия тадбирларида молиявий ёрдам кўрсатдилар. Хайрия фаолиятини рағбатлантириш мақсадида мен “Мейірім” орденини таъсис этдим. Шу йилдан бошлаб хайрия ва ижтимоий масъулият соҳасида ўзини намоён этган тадбиркорлар ушбу юксак мукофотга сазовор бўлди. Бу эса уларнинг жамият олдидаги обрўсини юксалтирди.

– Январь воқеасида иштирок этган бир гуруҳ фуқароларга боғлиқ суд жараёни ҳақида ОАВ саҳифаларида ўтган йили вақти-вақти билан маълумотлар тарқалди. Тергов жараёни ҳали давом этяптими?

– Ушбу мавзу бўйича барча асосий воқеалар ривожи тикланди. Жамоат комиссиялари тузилди. Уларнинг таркибига таниқли ҳуқуқ ҳимоячилари кирди.

2022 йилнинг март ойида махсус Парламент муҳокамалари ўтди, унда ушбу воқеа ва давлатимиз конституциявий тузилмасини бузишга уринган жиноятчиларнинг хатти-ҳаракатлари холис баҳоланди. Ҳа, баъзи суд жараёнлари ҳали ҳам давом этмоқда, шунингдек, январь ойида ўғирланган кўплаб қуролларни қидириш ишлари олиб борилмоқда. Шу пайтда жиноятчилар уч мингдан зиёд қуролни қўлга киритишган экан. Аммо ҳуқуқни муҳофаза қилиш идораларининг тезкор қидирув ишлари туфайли қурол-аслаҳа яширилган омборларнинг деярли барчаси топилди. 

Январь воқеаларини муҳокама қилаётганлар кўпинча ўша пайтдаги инқирознинг асл моҳиятини тушуниш учун аҳамиятсиз жиҳатларни муҳокама қилишади. Алматидаги оммавий тартибсизликлар ҳақида кўп гапиришади ва бу тушунарли. Лекин ўшанда ташкилотчиларнинг буйруғи билан бир вақтнинг ўзида ўн иккита шаҳарда оммавий тартибсизлик юз бериб, кўплаб вилоят ҳокимликлари ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар бинолари эгалланди-ку. 

Тартибсизликни бошлаб берганлар “инқилоб бўйича мутахассислар” назоратида ҳаракат қилиб, Ҳукуматнинг ёнилғи нархини ошириш тўғрисидаги қароридан фойдаланиб, аҳолини оммавий намойишларда иштирок этишга чақирди. Кейин эса фуқаролар, хусусан, давлат хизматчилари ва ажабланарлиси, кўплаб қўшинлар саросимага тушиб, иш жойларини тарк этиб, махфий ҳужжатлар ва қуролларини ташлаб кетишди. Ватанга садоқатини намоён эта олмаган МХҚ ва ИИВ раҳбарларидан баъзилари касбий имтиҳондан ўта олмади.

Алматида ҳарбий хизматчилар ва шаҳар аҳолиси қаттиқ хўрланди. Маъмурий бинолар, савдо марказлари, дўконлар ва банклар вайрон қилинди, ёқиб юборилди ва талон-тарож қилинди. Бундай қонунбузарликка қарши фавқулодда чоралар кўриш зарур эди. Ҳозир эса, вақт ўтиб, баъзи ёвуз ниятли ва тафаккури саёз баъзи фуқаролар мамлакатни деярли вайрон қилган даҳшатли офатдан давлатимизнинг омон қолгани ҳақида нотўғри маълумот тарқатишмоқда.

– Январь воқеаларидан сўнг сиз олигополияга қарши кураш бошлаб, ноқонуний йўл билан қўлга киритилган активларни давлатга қайтариш ташаббусини илгари сурдингиз. Шу мақсадда Бош прокуратура қошида махсус қўмита тузилди. Бироқ ўтган йилги Мактубингизда ушбу тузилманинг номини Сармоядорлар ҳуқуқини муҳофаза қилиш қўмитаси, деб ўзгартириш юзасидан топшириқ бердингиз. Жамоатчилик ушбу қарорни тўлиқ англаб етмаяпти. Демак, ноқонуний активларни мамлакатга қайтариш масаласи шу билан ёпилдими?

– Албатта, йўқ. Бош прокуратура маълумотларига кўра ноқонуний активларни мамлакатга қайтариш қўмитаси олигополия вакилларидан 1,3 триллион тенгедан зиёд маблағни қайтаришга муваффақ бўлди. Шу маблағнинг 1 триллион тенгедан зиёди давлат хазинасига ўтказилди. Махсус давлат жамғармасидаги маблағ ҳисобидан ҳозирги кунда (умумий қиймати 482 млрд тенге) 434та ижтимоий ва коммунал иншоот барпо этилмоқда. Шу жумладан, 227та сув таъминоти, 183та соғликни сақлаш, 11та таълим, 5та спорт ва 8та инфратузилма иншооти қад ростламоқда. Шунингдек, Павлодар, Арқалиқ, Балқаш шаҳарларидаги аэропортлар замонавийлаштирилмоқда.

Ишлар давом этмоқда. Активларни таҳлил қилиш ва уларнинг қонунийлигини аниқлаш ваколатли идоралар кундалик фаолиятининг бир қисмига айланди. Энг муҳими, барча жараёнлар очиқ ва адолатли бўлиши шарт. Энди бу ишни ягона марказдан мувофиқлаштиришнинг ҳожати йўқ. Барча дастаклар ишга туширилган. Эндиликда эса олға қадам ташлаб, сармоядорлар ҳуқуқларини муҳофаза қилишга алоҳида эътибор қаратиш вақти келди.

Активлари шубҳа уйғотган ва тергов доирасига тушган шахсларнинг аксарияти ўз маблағларини сармоя сифатида жалб этиш ниятини маълум қилди. Улар билан умумий қиймати беш триллион тенгедан зиёд бўлган битимлар имзоланди. Ушбу маблағлар ҳисобидан сармоявий ва ижтимоий лойиҳаларни амалга оширишни режалаяпмиз. Жумладан, булар орасида сайёҳлик, транспорт-логистика марказлари, тоғ-кон, металлургия, энергетика шўъбаларига оид лойиҳалар мавжуд. Албатта, таълим, соғликни сақлаш, маданият, спорт соҳаларига, шунингдек, эҳтиёжманд аҳолини соғломлаштириш ва ижтимоий мослаштириш дастурларини молиялаштиришга алоҳида эътибор қаратилади.

Бош прокуратура ва Ҳукумат олдида барча режалар ва келишувларни тўлиқ амалга ошириш вазифаси турибди. Бу – жуда муҳим иш.

Ноқонуний активларни мамлакатга қайтариш орқали ижтимоий адолатни тиклаш – набатдаги сиёсий мавсум эмас. Бу – давлатнинг қатъий ва ўзгармас тамойили. 

Қозоғистон халқаро ҳуқуқ меъёрларига қатъий риоя қиладиган давлат эканини жаҳон ҳамжамияти олдида намоён этмоқда. Лекин, айрим “тадбиркорлар” жамоатчилик фикрини ўз манфаати йўлида буриб кўрсатишга уринмоқда, хорижда туриб, ўзларини сиёсий қатағон қурбони сифатида намоён этиб, “сармоядор” сифатида ҳуқуқлари бузилаётганини иддао қилади. Биз қонун доирасида очиқ мулоқотга тайёрмиз, чунки ҳаракатларимизнинг тўғри эканига ишончимиз комил. Қозоғистон келгусида ҳам сармоядорлар учун жозибадор қонуний ва ишончли давлат сифатидаги нуфузини мустаҳкамлашда давом этади.

– Ижтимоий тармоқларда баъзи фойдаланувчилар уюшган жиноятчиликка қарши кураш давлат сиёсатининг устувор йўналиши эмас, деган мазмунда фикр билдирмоқда. Улар уюшган жиноятчиликка қарши иш-ҳаракат агетлигининг мустақил мақоми бекор қилинганини бунга далил сифатида келтирмоқда. Ушбу ислоҳотнинг моҳияти нимада?

– Бундай фикрлардан воқифман. Бу тўлиқ тушунмаслик туфайли юзага келган ёки айрим ғаразли ниятдаги шахсларнинг сафсатаси, деб ҳисоблайман. Уюшган жиноятчиликка қарши иш-ҳаракат агентлиги мустақил давлат идораси сифатида ўз зиммасига юклатилган вазифани муваффақиятли адо этди. Унинг фаолиятига эътироз билдиришга асос йўқ. Миллий хавфсизлик қўмитаси ҳам уюшган жиноятчиликка қарши кураш олиб боради. Уларнинг фаолиятини мувофиқлаштиришда муаммо юзага келди.

Уюшган жиноятчиликка қарши кураш барча даражада давлат сиёсатининг устувор йўналиши бўлиб қолаверади. Бу борада ҳеч қандай шубҳа бўлиши мумкин эмас.

Қабул қилинган қарор нафақат майда порахўрларни, балки жиноий ҳаракатларнинг ғоявий муаллифлари ва ташкилотчиларини ҳам жавобгарликка тортиш имконини беради. Шу билан бирга, жиноятларнинг олдини олиш мақсадида тушунтириш ва маърифий ишларга, ҳар доимгидек, алоҳида эътибор қаратилади. Ҳозир бу вазифа Давлат хизмати ишлари агентлиги ваколатига киради. Умуман олганда, уюшган жиноятчиликдан йироқ бўлиш зарурлигини болалар онгига ёшликдан сингдириш керак. Бу жараёнда мактаблар, жамоат ташкилотлари, фаол фуқаролар, айниқса, ота-оналар ҳал қилувчи ўрин тутиши лозим. Шу тарзда мамлакатимизда уюшган жиноятчиликка мутлақо тоқатсизлик маданияти шаклланади.

Миллий хавфсизлик қўмитаси рақам ортидан қувмай, сифатга эътибор қаратган ҳолда, уюшган жиноятчиликка қарши аниқ ва самарали иш олиб боради. Шунда давлат хизматчилари ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралардан чўчимай, қатъий ва масъулиятли қарор қабул қилишади.

– Сиз Мактубингизда ижтимоий имтиёзларнинг ҳаддан зиёд кўпайиб, боқимандалик ва фирибгарликка йўл қўйилганини кескин танқид қилдингиз. Жамоатчилик мамлакатга кўчиб келиш масаласига оид нуқтаи назарингиз билан ҳам қизиқмоқда...

– Қозоғистон – ижтимоий давлат. Соғликни сақлаш, ижтимоий таъминот, фан ва маданият соҳалари бўйича барча мажбуриятлар тўлиқ бажарилади. Хорижликлар, айниқса, қўшни давлатлар фуқаролари мамлакатимиздаги ижтимоий хизматларнинг шу қадар ривожланганига ҳам ҳавас, ҳам ҳасад билан қарамоқда. Хусусан, кафолатланган бепул тиббий ёрдам ва фуқаролар учун кўплаб имтиёзлар мавжуд. Ҳатто, айримлар Қозоғистонни “коммунизм қарор топган” мамлакат деб атамоқда.

Мисол тариқасида ўрта таълим тизимида йирик давлат субсидияларини олаётган хусусий мактаблар фаолиятини келтириш мумкин. Барча ҳудудларда хусусий мактаблар, болалар боғчалари, ўқув марказлари ҳамда тўгараклар учун “жон бошига молиялаштириш” тамойили асосида йирик миқдорда маблағ ажратиш мажбурияти юкланган. Шу билан бирга, йирик тадбиркорлар тасарруфидаги ҳамда ота-оналари болалари таълими учун йирик тўловни амалга ошираётган нуфузли мактабларга ҳам давлат ҳисобидан маблағ ажратилмоқда.

Демак, бу соҳани давлат томонидан молиялаштириш дастаги ислоҳ қилиниши шарт. Вазирликнинг собиқ раҳбарияти томонидан жорий этилган амалдаги ноқис тартиб тизимли муаммоларни юзага келтирмоқда. Зеро, ҳозирнинг ўзидаёқ соҳада молиявий тақчиллик яққол сезилмоқда.

Хусусий тиббиёт соҳасида ҳам вазият шундай. Муқаддам хусусийлаштирилган тиббиёт муассасалари кўп ҳолларда мураккаб ускуналарни харид қилмайди ва беморларни тиббий кўрикдан ўтиш учун давлат шифохонасига йўллайди. Муҳими, уларга бюджетдан маблағ ҳақиқий беморлар сонига қараб эмас, балки “рўйхатга олинган” фуқаролар сонига қараб ажратилади ва бу ҳам “жон бошига молиялаштириш” деб аталади. Беморлар сони бўйича ҳеч қандай аниқлик йўқ, рўйхатга олиш ишлари бетартиб олиб борилмоқда. Ушбу соҳадаги барча жараёнларни рақамлаштириш зарур.

Умуман олганда, бу – жиддий муаммо ва Ҳукумат эътиборини талаб қилади. Айрим мансабдор шахслар бундай ҳолатга йўл қўйибгина қолмай, давлат манфаатларига зид бўлган ишларга  замин яратгани ҳайратланарли.

Гапнинг индаллосини айтганда, мутасадди идораларнинг нотўғри ҳаракатлари оқибатида таълим ва соғликни сақлаш соҳаларидаги хусусий тадбиркорлик тушунчаси нотўғри шаклланган. Вазиятни тўғри йўлга қўйиш зарур. Бюджетдан маблағ ажратилмаса, ижтимоий иншоотлар оғир аҳволга тушиб қолиши мумкинлигини тушунаман. Бироқ хусусий бизнесни деярли тўлиқ давлат зиммасига юклаб қўйиш нотўғри.

Шунингдек, тиббий сайёҳлик нуқтаи назаридан қараганда Астана ва бошқа шаҳарлар машҳурлиги ортаётгани қувонарли ҳолдир. Шифокор кўригидан ўтиб, сифатли даволаниш учун қўшни мамлакатлардан, ҳатто АҚШ ва Европа давлатларининг айрим фуқаролари ҳам Қозоғистонга келмоқда.

Давлат ўқитувчилар ва тиббиёт соҳаси ходимларини қўллаб-қувватламоқда. Уларнинг маоши бир неча баравар ошди ва бу ушбу касб эгаларининг жамиятдаги мақомини юксалтирди. Бу ўз вақтида қабул қилинган тўғри ва адолатли қарор бўлди. 

Бироқ, фирибгарликка йўл қўйилмайди. Иттифоқ даврида турли ҳарбий тўқнашувларда иштирок этган “фахрийлар” ҳали ҳам ижтимоий имтиёзлардан фойдаланиб келишмоқда. Халққа йўллаган Мактубимда Совет Иттифоқи парчалангандан буён ўттиз йилдан ортиқ вақт ўтган бўлса-да, “фахрийлар” сафи кун сайин кенгайиб, номаълум сабабларга кўра ёшариб бораётганини айтгандим.

Яна бир мисол. Расмий статистикага кўра, Қозоғистонда 740 мингдан зиёд ногиронлар бор. Мамлакатимиз ҳеч қандай қуролли тўқнашувларда иштирок этмаётганини инобатга олсак, 20 миллион аҳолиси бор давлат учун бу рақам анча юқори эканлигига ишонч ҳосил қиласиз, деб ўйлайман. Авваллари айрим масъул идоралар ходимлари давлат ёрдамини олиш мақсадида қариндошларини, масалан, гипертония ташхиси қўйилган яқинларини ногиронлар рўйхатига ноқонуний равишда киритиб юборгани аниқланмоқда. Бу каби ноқонуний ҳаракатлар талайгина. Шу сабабли Ҳукумат ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга ушбу соҳада қатъий тартиб ўрнатишни топширдим.

Қондошлар масаласига келсак. Албатта, чет элдаги ватандошларимизнинг тарихий ватанига қайтиб келаётганини қўллаб-қувватлайман. Бироқ уларнинг жамиятимизга тўлиқ ва тўғри мослашувига доир масалаларни ҳал этиш зарур. Ўтган йили Қозоғистонга 16 мингдан зиёд қондош кўчиб келди. Улар орасида меҳнатга лаёқатли фуқароларнинг ўн беш фоизигина олий маълумотга эга. Шу боис, кўпчилиги мамлакатимиздаги ижтимоий-иқтисодий муҳитга мослашиш жараёнида қийинчиликларга дуч келмоқда. Улар, асосан, аҳоли зич жойлашган Алмати вилоятининг туманлари ва қишлоқларида ҳамда Манғистов вилоятининг Жанаўзен шаҳрида жойлашган. Марказий ва маҳаллий ҳокимият, шунингдек, ҳуқуқни муҳофазалаш идоралари ушбу вазиятга эътибор қаратишга мажбур бўлмоқда.

Ўтган йилги мусоҳабамда Қозоғистонда барча фуқароларнинг тенгҳуқуқли экани, ҳеч кимга ҳеч қандай ортиқча имтиёз ёки устунлик берилмаслигини таъкидлаганман. Биз дунёвий, адолатли давлат барпо этяпмиз. Бу мақсадга “Қонун устуворлиги”ни таъминлаш, таълим сифатини ошириш, маданиятли бўлиш, сидқидилдан меҳнат қилиш, тартиб-интизомга риоя қилиш ва давлат рамзларини ҳурмат қилиш орқали эришамиз. Юртимиз келажаги иқтидорли, ташаббускор ва ватанпарвар ёшлар қўлида. 

– Мамлакатнинг мудофаа қобилияти муҳимлигини яхши биламиз. Бироқ аскарларнинг ўлими билан боғлиқ ҳодисалар ҳарбий хизмат нуфузига, Қуролли Кучларимизнинг обрўсига салбий таъсир кўрсатмоқда. Армиядаги мавжуд ҳолатга қандай баҳо берасиз?

– Мен ҳарбий бурчини адо этишга чақирилган аскарларнинг жароҳатланиши ва ҳалок бўлиши ножоиз, салбий ҳолат деб ҳисоблайман. Тинч даврда бундай воқеалар умуман содир бўлмаслиги керак. Бу ҳақда яқинда барча қўшинлар раҳбарлари иштирокида ўтган йиғилишда ҳам алоҳида таъкидладим. Мудофаа соҳасига масъул маҳкама раҳбариятини тарбиявий ишларни етарли даражада назорат қилмаётгани учун танқид қилдим. Армия ёшларни қўллаб-қувватлаши, уларни мамлакатимизнинг ҳақиқий фуқаролари сифатида тарбиялаши, ривожлантириши керак. Командирлар ҳарбий хизматчилар учун намуна бўлиши лозим. Армияда ҳарбий зўравонликка, безориликка, уруғ-аймоқчиликка, маҳаллийчиликка ўрин йўқ ва бундай ҳолатларга мутлақо йўл қўйилмайди. Ушбу масалаларни шахсан назорат қилиб бораман.

Муаммони ҳал қилиш учун шошилинч чоралар кўриш ҳақида фармойиш бердим. Шу билан бирга, фожиали ҳолатлар барча ҳарбий қисмларда кузатилмаётганини ҳам алоҳида қайд этиш жоиз. Ўтказилган текширувлар, умуман олганда, армияда интизомга қатъий риоя қилинаётганини кўрсатди. Айрим машҳурлик ортидан қувган блогерлар омманинг диққатини жалб этиш мақсадида ҳақиқатга мутлақо тўғри келмайдиган ахборот тарқатмоқда. Улар армияни гўёки аскарлар деярли ҳар куни жиноят қурбонига айланиб, ҳалок бўладиган жой сифатида кўрсатишга уринишяпти.

Аслида эса аскар бўлиш – ўз устида ишлаш, ўзини ривожлантириш учун янги имкониятларга эга бўлиш демакдир. Ҳарбий бурчини адо этиб қайтган ёшлар олий таълим масканлари ва коллежларда бепул таълим олиш имкониятига эга.

Улар хизмат давомида меҳнат бозорида талаб юқори бўлган касб-ҳунарларни эгаллайди. Шартнома асосида хизмат қилаётган ҳарбий хизматчилар ва зобитлар ижтимоий жиҳатдан тўлиқ ҳимояланган.

Армияда темир интизом ҳукмрон бўлиши даркор. Аскарлар қасамёд пайтида айтган “Ҳарбий хизматнинг қийинчиликлари ва машаққатларини сабр-тоқат билан енгаман” деган сўзлар ҳарбий ҳаётнинг нақадар қатъий талабларга эга эканлигини намоён этади. 

Ҳарбий хизмат нуфузини юксалтириш ва мамлакатимизнинг мудофаа салоҳиятини мустаҳкамлаш – давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири. Қуролли Кучларимизни технологик жиҳатдан янгилаш жадал суръатда олиб борилмоқда. Ўтган йили Буюк Ғалабанинг 80 йиллиги муносабати билан ўтказилган ҳарбий намойиш хорижий сиёсатчилар ва ҳарбий мутахассислар томонидан юксак баҳоланди. Ушбу тадбир армиямиз замонавий, жумладан, Қозоғистонда ишлаб чиқарилган қурол-яроғлар ва техника билан тўлиқ таъминланганини, шунингдек, ҳарбий хизматчиларимизнинг тайёргарлик даражаси жуда юксак эканлигини яққол намоён этди. Ҳарбий қисмларимиз мамлакат ичидаги ва халқаро миқёсдаги машқларда юксак натижаларга эришмоқда. Қозоғистонда коллежлардан тортиб университетларгача бўлган барча таълим ва илмий муассасаларни қамраб олган миллий ҳарбий мактаб шаклланди.

Яқинда Тараз шаҳридаги ихтисослаштирилган ҳарбий мактабга бордим. У ерда ижтимоий ҳимояга муҳтож оилалардан чиққан болалар таҳсил олади. Бу – жуда яхши ташаббус. Мен ушбу мактабга афсонавий қаҳрамон Бауржан Мўмишулининг номини беришга қарор қилдим. Шунингдек, барча вилоят марказларида шундай мактаблар очиш ҳақида топшириқ бердим. Бу каби таълим муассасаларида бутун мамлакатимиз фахрланадиган саркардалар ва қўмондонлар етишиб чиқишига ишонаман.

– Яна бир долзарб масала – йўл-транспорт ҳодисалари. Афсуски, ҳар йили минглаб одамлар йўл-транспорт ҳодисалари оқибатида ҳалок бўлмоқда. Сиз Мактубингизда ҳам ушбу мавзуга тўхталиб, масалани тизимли ҳал қилишни талаб қилдингиз. Ижобий ўзгаришлар борми?

– Бу – кўплаб давлатлар учун долзарб муаммо. Асосий сабаблардан бири – автотранспорт воситаларининг кескин кўпайиши. Мамлакатимизда автотранспортлар сони фақат ўтган йилнинг ўзида 300 мингтага, сўнгги беш йилда эса 1,7 миллионтага ошди. Шунингдек, транзит автомобиллар сони 3 миллионга яқин. Машиналар сони кўпайгани сайин, ЙТҲ ҳолати ҳам орта боради.

Ички ишлар вазирлиги ҳуқуқбузарликни аниқлаш ва бартараф этиш ишларини кучайтирди. Инфратузилма яхшиланди, назорат чоралари кучайтирилди. Жарималарни ошириш ҳақидаги қарорлар ҳам, энг аввало, йўл ҳаракати хавфсизлигини таъминлаш мақсадида қабул қилинди.

Натижада, вазият секин-аста яхшиланмоқда: йўл-транспорт ҳодисалари оқибатидаги ўлим ҳолатлари 9,4 фоиз камайди. Бироқ, жамият йўл ҳаракати қоидаларига бепарво муносабатда бўлса, кўрилган чора-тадбирларнинг ҳеч бири кутилган самарани бермайди. Аслида, даҳшатли авариялар ҳайдовчиларнинг оддий, аммо жуда муҳим талабларга риоя қилмаслиги сабабли содир бўлади. Бу ҳолат йўл ҳаракати қоидаларини билмаслик ёки билган ҳолда уларни инкор этиш оқибатида юзага келмоқда. Ана шундай масъулиятсиз ҳайдовчилар инсон ўлимига олиб келадиган фожиали ҳодисаларга сабаб бўлади. 

Айрим ривожланган мамлакатларда ЙТҲнинг олдини олиш учун янгича ёндашув жорий этилмоқда. Унга кўра, ҳар бир шахс полиция ходимларининг қўлига тушиб қолишдан қўрққани учун эмас, балки ўзининг ва бошқаларнинг хавфсизлигини ўйлаб, йўл ҳаракати қоидаларига амал қилиши лозим. Бундан ташқари, ушбу соҳада янги технологияларни, жумладан, сунъий идрокни кенг жорий этиш зарур. Биз ҳаракат тўхтовсиз амалга ошадиган кўчаларни барпо этамиз. Шунингдек, жамоат транспорти хавфсизлигига алоҳида эътибор қаратамиз. Зеро, автобуслар иштирокидаги ЙТҲлар камайиш ўрнига, аксинча ортиб бормоқда.

– 2025 йилнинг иккинчи ярми мамлакатимиз ташқи сиёсатида муҳим воқеаларга бой бўлди. Қисқа вақт ичида Пекин, Вашингтон, Москва, Анқара, Абу-Даби, Тошкент, Душанбе, Бишкек, Ашхобод ва Токиода бўлиб қайтдингиз. Айрим таҳлилчилар сизни йирик халқаро можароларни ҳал этиш учун махсус таклиф этилаётган арбоблардан бири, деб ҳисобламоқда. Бу ҳақда нима дейсиз?

– Ташқи сиёсатга дахлдор олий даражадаги тадбирларнинг аксарияти Қозоғистоннинг халқаро майдондаги нуфузи ошгани ва халқаро ҳуқуқ субъекти сифатидаги ўрни мустаҳкамланаётганидан далолат беради. Хорижий сафарларим билан бир қаторда, Осиё, Европа ва Яқин Шарқдаги нуфузли давлатлар раҳбарлари ҳам Астана шаҳрига ташриф буюришди.

Ҳар бир музокарада иқтисодий ва сармоявий ҳамкорлик, шунингдек, жаҳон майдонидаги ўзаро муносабатларга доир муҳим масалалар муҳокама қилинади. Ўтган йили иқтисодиётимизнинг устувор тармоқларини ривожлантиришга оид умумий қиймати 70 миллиард доллардан зиёд ҳужжатлар имзоланди.

Қозоғистон Евроосиё марказида жойлашган давлат сифатида, айниқса, ҳозирги мураккаб геосиёсий шароитда, турли жараёнлардан четда қолмаслиги керак. Халқаро муносабатларда бизда асосий масалалар бўйича ўз қарашимиз ва аниқ нуқтаи назаримиз бўлиши шарт. Шу боис, мен БМТ Бош Ассамблеясининг юбилей сессиясида ушбу оммабоп дунёвий ташкилотни ислоҳ қилиш юзасидан Қозоғистоннинг муносабатини батафсил баён этдим.

Халқаро низоларда воситачилик қилиш ниятим йўқ, шунингдек, айрим давлатларнинг таклиф ва маслаҳатларига қарамай, БМТдаги фаолиятимга қайтиш режам ҳам йўқ. Бироқ ёпиқ маслаҳатлашувлар ва мунозараларда иштирок этаман. Қолаверса, айрим давлатлар раҳбарлари менинг фикримга қизиқиш билдирмоқда. Бу муҳим ишларни ОАВ орқали тарғиб қилишга ҳожат йўқ. Ваҳоланки мен, манманликни ёқтирмайман.

– Янги йил арафасида Кремлда Тўнғич президент Нурсултан Назарбаев Россия раҳбарияти билан учрашди. Кремлга яқин ахборот воситалари бу ҳақда кенг ёритди. Учрашув атрофида турли фикрлар, миш-мишлар тарқалди. Ҳатто 2029 йилда Қозоғистонда бўлиши эҳтимол ҳокимият транзити ҳақида гап-сўзлар тарқалибди, Назарбаев Владимир Путиннинг бевосита қўллови билан ушбу жараёнда ҳал қилувчи роль ўйнашни истар экан, деган гаплар кўпайди. Ўтган йилги мусоҳабангизда Тўнғич президент партиянинг йирик арбоби сифатида кўп йиллар фаолият юритган Москва шаҳрини соғиниши табиий эканини айтган эдингиз. Аммо оммага ушбу “саммитлар”га нисбатан сизнинг ҳақиқий муносабатингиз қизиқ.

– Мазкур учрашувлар норасмий. Буни Россия Президентининг ўзи ҳам таъкидлайди. Яқинда Санкт-Петербургда бўлиб ўтган учрашувда Владимир Путин менга Нурсултан Назарбаевни илтимосига биноан қабул қилишини айтган эди.

Россия Президентининг ўзига хос жиҳати шундаки, у дўстлари ва ҳамкасблари билан илиқ муносабат ўрната олади. Жуда қатъий иш жадвалига қарамай, шанба куни Қозоғистоннинг Тўнғич президенти билан бафуржа суҳбатлашиш учун вақт ажратди. У Нурсултан Назарбаевни Евроосиёдаги интеграция жараёнларининг бошида турган тажрибали сиёсатчи сифатида юксак баҳолайди. Россия ушбу жараёнда етакчи ўрин тутади. Кремлдаги учрашув Владимир Путиннинг юксак инсоний фазилатлар соҳиби эканлигини кўрсатади. Бундай суҳбатлар чоғида нималар ҳақида гаплашилгани мени қизиқтирмайди. 

Нурсултан Назарбаев шахсиятига келсак, мен уни замонавий қозоқ давлатчилигининг асосчиси, деб ҳисоблашимни бир неча бор таъкидлаганман. Унинг давлат институтларини ва иқтисодиётнинг бозор дастакларини, янги пойтахтимизни барпо этиш йўлидаги хизматлари барчага маълум. Маълумки, биз Қозоғистонни Адолат, Қонун ва Интизом устувор бўлган давлатга айлантирмоқчимиз. Шу боис, ҳеч кимни камситмасдан, ҳар бир фуқаронинг меҳнатини холис баҳолаш керак. Ушбу тамойил юртимизнинг Тўнғич президенти Нурсултан Назарбаевга ҳам тааллуқли.

– Ҳокимият транзити ҳақида нима дейсиз?

– Бу ҳақда гапиришга ҳали эрта. Олдимизда бир неча йиллик машаққатли меҳнат бор.

– Айрим таҳлилчиларнинг фикрича, яқинда ўтадиган парламент ислоҳотлари ягона мақсад – Парламент раиси лавозимини давлат бошқаруви тизимидаги энг асосий лавозимга айлантириш учун ўтказилади, деб ҳисоблайди. Ҳатто бу лавозимни ўзингиз учун тайёрлаяпсиз, каби гап-сўзлар бўляпти.

– Бу асоссиз гаплар. Бундай фикрлар менинг сиёсий тамойилларимга мутлақо зид. Мен Қозоғистоннинг президент бошқаруви шаклига эга давлат эканини бир неча бор айтганман. Саккиз йил аввал, яъни Ақўрдага келгунга қадар “Кучли Президент – Муваффақиятли Парламент – Ҳисобдор Ҳукумат” концепциясини эълон қилганман. Шахсий манфаатни кўзлаб, бутун давлат тизимини ўзгартириш мутлақо масъулиятсизлик, ҳатто ахлоққа зид ҳаракат бўларди. 

Мамлакатимиз учун ниҳоятда муҳим бўлган барча ислоҳотлар умумхалқ референдумига чиқарилади. Бу ерда ҳеч қандай яширин ният йўқ. Менинг муносабатим барчага маълум, сиёсий ислоҳотлар давом этаверади. Узоқ муддатга мўлжалланган режанинг навбатдаги қисми анъанага кўра, яқин кунларда эълон қилинади.

– Жорий йил сиёсий жиҳатдан қандай йил бўлади?

– Ҳозирданоқ аниқ айта оламан: жорий йил мамлакат тақдирига бевосита таъсир кўрсатадиган, Қозоғистоннинг узоқ йилларга мўлжалланган йўналиш-мақсадлари белгилаб олинадиган йил бўлади. Мен Конституциявий ислоҳотларга оид референдум ўтказилишини аввалдан айтганман. Айни пайтда тадқиқотчилар гуруҳи билан биргаликда Қомусимизга таҳрир киритишга оид таклифларни кўриб чиқяпман. Режаланган ўзгартишлар залворли, барчасини жамлаганда янги Конституция қабул қилишга баравар одим ташлаётгандекмиз, десак бўлади.

– Сизнинг мураккаб масалаларга ҳазил билан мутаносиб ёндаша олишингизни, фикрингизни ҳаётда бўлиб ўтган ибратли тарихий воқеалар ёки дипломатик тажрибангиздан олинган мисоллар орқали етказишингизни “президентлик муҳити” яхши билади, дейишади. Шунингдек, ўтган даврнинг машҳур шахсларини тез-тез тилга олишингиз ҳам таъкидланади. Юқори даражадаги сиёсатчи сифатида бу қобилият сизга фойда берадими?

– Ҳазил қилиш ва тарихий далилларни яхши билиш катта сиёсатда ҳам юксак қадрланади. Мен касбий тарихчи эмасман. Шу боис ҳам омма олдида ўтган асрлар ҳақида тез-тез мулоҳаза юритавермайман. Аммо тарихга қизиқаман, китоб ва мақолалар ўқийман. Шунга қарамай, тарихий воқеаларни ҳозирги сиёсат манфаатлари йўлида ишлатиш мумкин эмас, деб ҳисоблайман.

Таниқли ёзувчи, драматург Эдвард Радзинский ўтган асрдаги 80-йиллар бошида Сталин ҳақидаги йирик тадқиқот китобини ёзишга киришганини айтибди.

Ижодкорнинг “қайта қуриш қаҳрамонлари” сифатида танилган дўстлари “Сенинг Сталининг кимга керак? Шаффоф ва демократия даври бошланганини билмайсанми? Сталинизм даври ортда қолди”, деб унинг устидан кулишган бўлса керак. Шунда адиб, “Мен китобни ёзиб тугатган пайтимда одамлар Сталиннинг суратини кўтариб кўчада юради”, деган экан. Орадан вақт ўтиб айнан шундай бўлиб чиқди.

Тарихдан талай нарсани ўрганиш мумкин, кечагина таъқиб қилинган шахслар эртага буюк арбобга айланади. Аксинча, Ленин сингари пешволарни мазах қилиш осон, халқ унинг баландпарвоз гапларини аллақачон унутган. Троцкий ўз хотираларида “Партиямизнинг энг кўзга кўринган ўртақўл одами” деб атаган Сталинни эса бугун жамоатчилик улуғлайди, ҳатто “Кадрлар барчасини ҳал қилади”, “Бола отаси учун жавоб бермайди”, “Ҳаёт қандай ажойиб, ҳаёт қандай бетакрор”, “Ғалабадан бош айланиши”, “Гитлерлар келади-кетади, немис халқи яшайверади” каби сўзлари учун пир тутишади. Шундай тарихий зиддиятлар бизда ҳам кам эмас.

– Фикрингизни батафсил очиб берсангиз...

– Ҳар қандай мамлакатнинг, жумладан тарихи теран тарихимизда зиддиятларга тўла воқеалар ва ҳақиқатидан кўра афсонаси кўпроқ бўлган шахслар етарли. Тарихий далилларни бузиб талқин қилиш, халққа хизмати шубҳали, яъни аниқ маълумот ёки ҳужжат билан исботланмаган шахсларни ҳаддан ташқари улуғлаш – мен учун мутлақо ақл бовар қилмайдиган ҳолат.

Сўнгги йилларда Қозоғистонда тарих ҳақида баҳс юритиш урфга айланди. Турли аудиодастурлар, фильмлар, мақолалар ва китоблар пайдо бўляпти. Албатта, халқнинг ўз миллий шажарасини билишга бўлган қизиқишини англаш мумкин. Умуман олганда бу қўллаб-қувватлашга арзийдиган ҳолат.

Бироқ, афсуски, давлатга зарар келтиришини англамасдан, омманинг кўнглини олиш мақсадида ўйлаб топилган далиллар ва ёлғон маълумотларни тарқатаётган, халқимиз бошидан кечирган машаққатлар учун бошқа миллатларни айбловчи “тарихчи”лар ҳам пайдо бўлди. Одамлар уларнинг сафсата гапларига ишониб, ўтмишнинг сохта қаҳрамонларини улуғлай бошлади. Бунинг оқибати яхши эмас. Бу – ҳақиқат йўли эмас, аксинча, “ёлғон тасаввурни шакллантирадиган хато йўл”дир.

Биз келажакка интилган жамият, бир бутун миллат сифатида ўз тарихимизни англаб, уни қандай бўлса, шундай қабул қила билишимиз керак. Асоссиз афсона ва уйдирмаларга ҳеч қандай эҳтиёж йўқ, улар онгимизга фақат зарар етказади. Тарих жамиятни ажратадиган ёки душманга айлантирадиган мавзу эмас, аксинча, халқни бирлаштирадиган қадрият бўлиши лозим. Ўйлаб чиқарилмаган, яъни ҳақиқатга асосланган шажара бизни ўтмишдан сабоқ олиб, камчиликларимизни яширмай айтиб, “Етук инсон” бўлишга чорлайдиган тўғри йўлни кўрсатиб кетган. Улуғ мутафаккирнинг авлодларга қолдирган бебаҳо мероси саналган “Насиҳатлари” бугунги кунгача ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ.

Абай халқимизнинг меҳнатсевар, билимли ва юксак ахлоқ соҳиби бўлишини истаган. Ҳеч қандай мазмун бермайдиган, саноқсиз баҳслардан ўзга келажак авлодга ибрат бўларли бирон бир сўз қолдирмаган айрим жамоат арбобларининг “мероси” билан қиёслаганда, Абай таълимоти, шубҳасиз, анча буюк туради. Ҳеч бир даврда, айниқса, сиёсий беқарорлик ҳукм сурган пайтларда, ҳавойи гап-сўз ҳеч қачон фойда келтирмаган.

– Сизнинг “Қозоғистон Республикаси ички сиёсатининг асосий тамойиллари, қадриятлари ва йўналишларини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармонни имзолашингиз ўтган йилдаги муҳим қадамлардан бири бўлди. Жамоатчилик мафкура, ватанпарварлик мавзуларини тез-тез тилга олади. Сиз ватанпарварлик деганда нимани тушунасиз?

– Менимча, ватанпарварлик деган буюк туйғу жимжимадор сўз билан, сохта ҳаракатлар билан ўлчанмаслиги керак. Ҳақиқий ватанпарвар инсон жамиятда кўкрагини кериб, баландпарвоз гапирмайди, кўз ёши тўкиб, ўзини намоён этмайди, ҳар қадамда суҳбат бериб, ўзини ўзи кўз-кўз қилмайди. У жим юриб, катта ишларни амалга оширади. “Ватанпарварман”, деб кўкрагига урган инсонларнинг ҳаммаси ҳам ватанпарвар эмас. Ватанпарвар бўлиш – туғилган юртинг, оиланг фаровонлиги учун сидқидилдан меҳнат қилиш демакдир. Ҳовлингни тозалаш, дарахт экиш, табиатни асраш, каттага ҳурмат, кичикка иззат кўрсатиш ватанпарварлик белгисидир.

Мен минтақаларга хизмат сафари билан борганимда муҳандислар, ишчилар, ўқитувчилар, шифокорлар, деҳқонлар, ҳарбий хизматчилар, маданият арбоблари билан учрашаман. Уларнинг барчаси – суюкли Ватанимизнинг ҳақиқий ватанпарварлари. Ватан оиладан, ҳовлидан, кўчадан бошланади. Шунинг учун атроф-муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлиб, табиатни тоза сақлаш зарур.

Бугун жаҳонда миллий турфа хилликни қўллаб-қувватлайдиган, миллатлараро ва динлараро тотувликни тарғиб қиладиганлар билан ўзини чин ватанпарвар, деб ҳисоблайдиган радикал миллатчи гуруҳ вакиллари орасида тўқнашувлар кузатилмоқда. Менимча, ҳар икки томоннинг ҳам нуқтаи назари бирёқлама. Зеро, Осиёда баъзи даврлардан буён қонун ва тартибга риоя қилиб, ҳамжиҳатлик ва тинч-тотув яшашнинг ўзига хос “намунали уйғунлиги” мавжуд.

Мен бунга қадар жамият ҳаётидаги муҳим тамойил – “Бирлигимиз – хилма-хилликда” деган ғояни илгари сурганман. Бу фуқаролар бир-бирини эъзозлаб, сабр билан интизомли бўлиши кераклигини англатади. Яна бир бор такрорлайман: Қозоғистон учун “Қонун ва Интизом”, қилган иши учун масъулиятни ўз зиммасига олиш тамойиллари ниҳоятда муҳим. Акс ҳолда, режаларимизни амалга ошириш ва мақсадларимизга эришиш мушкул бўлади.

– Жорий йил Қозоғистон халқи мустақиллигимизнинг 35 йиллигини нишонлайди. Тарих нуқтаи назаридан бу қисқа – бир зумдек кўринса-да, айрим давлатлар ва инсонлар учун анча узоқ давр ҳисобланади. Сиз Қозоғистон босиб ўтган йўлни қандай баҳолайсиз? Олдимизда қандай улуғвор мақсадлар турибди?

– Давлат барпо этиш жараёнининг гувоҳи ва бевосита иштирокчиси сифатида айта оламанки, ушбу йиллар давомида Мустақил Қозоғистон манфаати учун жуда катта ишлар амалга оширилди. Албатта, ютуқлар билан бирга, хатоликлар ҳам бўлди. Бу табиий ҳол. Қандай бўлмасин, мамлакатимиз бурилишлари кўп, йўналиши ноаниқ ва мураккаб йўлни босиб ўтди. Дунёда Қозоғистонга хайрихоҳ бўлганлар ҳам оз эмас, бироқ ёвуз ниятда бўлганлар ҳам учради. Ўтган асрнинг 90-йиллари бошида айрим хорижий доираларда “қозоқлардан ҳеч нарса чиқмайди”, деган қарашлар ҳам мавжуд эди. Сабаби, демографик вазият ҳамда Иттифоқ давридан мерос бўлиб қолган сиёсий ва иқтисодий ҳолати муваффақиятли давлат барпо этишимизга жиддий тўсиқ бўлади, деб ўйлашган. 

Ҳаётнинг ўзи бу тахминларни йўққа чиқарди. Қозоғистон иқтисодиёти жадал ривожланаётган, халқаро нуфузи юксак, муваффақиятли давлатга айланди. Бироқ олдимизда тажрибага бой фуқаролар учун ҳам, ёшлар учун ҳам умумий бўлган улкан вазифалар турибди.

– Бугунги ёшлар жуда талабчан. Ижтимоий тармоқларда уларнинг “Қозоғистон юксалиш даврига қадам босди, деганини кўрганда лол қолдим. Бу борада нима дейсиз?

– Ёшларимизнинг куч-қуввати етарли, умид ва ишончи, фуқаролик онги жуда юксак. Улар – бутун вужуди билан келажакка интилган, ватанпарвар авлод. Ана шу шижоатли руҳ туфайли мамлакатимиз олдидан чиқадиган ҳар қандай синов ва қийинчиликларни енгиб ўта олади, деб ишонаман.

Ёшларнинг қувончи айримларга ўринсиз, ҳатто ғалати туюлиши мумкин. Аммо уларнинг фикр-мулоҳазалари билан ҳисоблашиш керак. Ёшлар ватанимизга фақат яхшилик тилайди. Бу жамиятимиздаги яратувчанлик руҳини англатади.

Ўсиб келаётган авлод бугунги вазиятга орзу-хаёл билан эмас, аниқ ва реал қараш билан боқиши, виртуал эмас ҳақиқий ҳаётда яшаши лозим. Осон йўлни изламай, меҳнатдан қочмай, ўзини темир интизомга ўргатиши керак.

– Қозоғистон тараққиётига тўхталсак, жорий йилдан нима кутяпсиз? Олдинда қандай муҳим воқеалар бизга мунтазир? Асосий мақсадларингиз нималардан иборат?

– Жорий йил жуда кўп иш қилишимиз кераклигини айтдим. Кенг қамровли сиёсий ўзгаришларнинг янги босқичи бошланмоқда, иқтисодий ислоҳотлар изчил давом этади.

Мамлакатимиз янгиланиш йўлига қатъий кириб, жамиятимизнинг мазмун-моҳияти ва қиёфасини тубдан ўзгартириши керак. Фуқароларимиз янги давр талабларига мослашиши даркор. Бу осон вазифа эмас. Бироқ, халқимиз, шу жумладан, ёшларимиз забт этолмайдиган довон йўқ. Бунга ишончим комил. Жорий йилни “Рақамлаштириш ва сунъий идрок йили” деб эълон қилдим. Бу мамлакатимиз учун тарихий имконият эканини яна бир бор таъкидладик. Кенг кўламли рақамли ўзгаришлар ва сунъий идрокни жорий этиш иқтисодиёт ва бошқа кўплаб соҳалар тараққиётига янги суръат бағишлайди. Давлат бошқарувидан тортиб, таълим ва соғликни сақлаш соҳасигача – барча йўналишларда юксалиш ва тараққиёт учун кенг имкониятлар яратилади.

Мустақиллигимизнинг 35 йиллиги – мамлакатимиз учун айни дамда ҳам шонли сана, ҳам шу давргача босиб ўтилган йўлни таҳлил қилиб, келажакка аниқ режалар тузиш имкониятидир. Мустақилликнинг ушбу шонли босқичини ортиқча дабдаба ва мавсумий тадбирга айлантирмаслик керак, бу Қозоғистоннинг барқарор тараққиёт рамзи бўлиши керак.

Президент сифатида “Тоза Қозоғистон” тадбирини келгусида ҳам алоҳида эътибор марказида ушлайман. Ушбу вазифанинг аҳамияти беқиёс. Зеро, “Тоза Қозоғистон” ташаббуси одамларни тежамкор ва очиқкўнгил бўлишга, доимий изланиш ва олға интилишга, масъулиятни унутмасликка, Ватанга меҳр-муҳаббат ва саховат кўрсатишга даъват этади. Ташаббусимиз билан Бирлашган Миллатлар Ташкилоти 2026 йилни “Халқаро кўнгиллилар йили” деб эълон қилди. Ушбу қарор “Тоза Қозоғистон“ ғояси билан уйғун.

Мен ушбу умумхалқ ҳаракатини ўта муҳим ғоявий тадбир сифатида баҳолайман. Зеро, тозалик чуқур маъно ва моҳиятга эга тушунча. Озодалик фақат ташқи муҳит эмас, инсон қалби ва бутун жамиятнинг ҳам таназзули эмас, балки равнақ топиши, пок ва мусаффо бўлишини англатади. Пировардида, тозалик миллат тафаккурининг ўзагига айланиши керак.

– Жамоатчилик Сизни шахс сифатида ҳам яқиндан билишни истайди. Шахсий ҳаётингиз ҳақида гапиришни хуш кўрмаслигингиз ҳам маълум. Сизни яхши танийдиганлар “у ёзма матнларга жуда синчков ва қатъият билан фаолият юритади” деб таърифлайди. Шахсий фазилатларингизга оид саволлар ҳам кам эмас. Умуман олганда, Сизни қандай инсон, деб тасвирлаш мумкин?

– Мен 1975 йили СССР Ташқи ишлар вазирлигининг остонасини илк бор ҳатладим. Давлат хизматига кириб келганимга ўтган йили 50 йил бўлди. Илк мутахассислигим – хитойшуносман. Бу соҳа алоҳида сабр-тоқат ва қатъиятни талаб қилади. Ҳақиқатан ҳам матн билан ишлашга кўникканман, ночор услубни, айниқса, имло хатоларини мутлақо ёқтирмайман. Мактубларимни, нутқларимни, мақолаларимни, ҳатто, ҳамкасбларимга йўлланадиган хатларнинг барчасини шахсан ўзим кўриб чиқишимни девондагилар яхши билади.

Онгли ҳаётим темир интизом, улкан масъулият ва тизимли меҳнат талаб қиладиган давлат хизматида ўтиб келмоқда. Бу ҳолатлар, албатта, менинг хулқим ва дунёқарашим шаклланишига ўз таъсирини кўрсатди. Шу боис, “Сиз кимсиз?” мазмунидаги саволингизга қисқача қилиб шундай деб жавоб бераман: мен – давлатпарвар инсонман.

– Яқинда АҚШ президенти Дональд Трамп ўз соғлиги ҳақидаги маълумотларни ошкор қилди. Шу нуқтаи назардан Сиз бу масалада анча ёпиқсиз. Шунга қарамай, соғлигингиз ҳақида турли миш-мишлар юради. Айримлар вазн ташлаб, анча тетик кўрина бошлаганингизни таъкидласа, бошқалар бунга қарши фикр билдирмоқда. Бу ҳақда нима дейсиз?

– Соғлигим яхши, қон босимим меъёрида. Кун сайин йога билан шуғулланишни одатга айлантирдим, бироқ медитация қилмайман. Собиқ касбий спортчи билан ҳафтасига икки марта стол тенниси билан шуғулланаман. Ҳақиқатан ҳам, тўққиз кило вазн ташлаб, ўзимни анча енгил ҳис қиляпман.

– МДҲ давлатларидаги ҳамкасбларингиз орасида яна ким спортга яқин?

– Яқинда Бишкекда ўтган норасмий тадбир чоғида Путин ёш дзюдочига қарши чиройли усул қўллаб, катта авлоднинг обрўсини юксалтирди. Алиев ҳам бақувват, тажрибали спортчи сингари доимий равишда машқ қилади, Жапаров футбол ўйнайди. Мирзиёев ҳам чаққон, спорт залларида мунтазам шуғулланади. Пашинян велосипед минишни хуш кўради. Лукашенко ҳануз хоккей ўйнаркан. Муқаддам ҳарбий денгиз кучларида хизмат қилиб, чиниққан Раҳмоннинг ҳам соғлиги жойида. Қисқаси, ҳамкасбларимнинг барчаси жисмонан яхши ҳолатда.

– Жаноб Президент, бугун жуда мазмунли суҳбат бўлди. Халқни ўйлантираётган кўплаб муҳим масалаларни муҳокама қилдик. Вақт ажратиб, мусоҳаба берганингиз учун яна бир бор раҳмат.

– Мен доим жамият кайфиятини, фуқароларнинг дард-ташвишини билишга ҳаракат қиламан. Муаммоли масалаларни ҳам, режа-лойиҳаларни ҳам очиқ-ойдин айтаман. Қозоғистоннинг салоҳиятини янада юксалтириш борасида олдимизда ҳали кўп ишлар турибди. Биз ягона халқ бўлиб, эл манфаатларини ҳимоя қилиш йўлида қўйган барча юксак мақсадларимизга эришамиз. Бунга ишончим комил.

Газетангиз фаолиятига муваффақият тилайман! Таҳририят ходимларига самимий саломимни етказинг.

– Албатта!